Twee Bossu-liederen uit Het Geuzenliedboek

door Gerard Weel

Onlangs kreeg ik de gelegenheid een kijkje te nemen bij de renovatie en herindeling van het oude Weeshuis, het vroegere Mariaklooster, en zijn belendende percelen naast de Mariakapel in de Achterstraat. Een zeer historische plek van Hoorn waar o.a. vanaf 1573 de 'gevangenis' in geweest is van de Graaf van Bossu zoals een gedenksteen ter plaatse getuigt. Dat was voor mij aanleiding hierbij voor het vereningsblad van Oud Hoorn de twee Boss(o)u-liederen die zijn opgenomen in het Geuzenliedboek (oorspronkelijk uit 1574; ik gebruikte de editie van Dr. E. T. Kuiper uit 1914-1925) en die indertijd algemeen populair zijn geweest, te presenteren met annotaties voor de moderne lezer. Geuzenliederen zijn vaak, vanuit geschiedkundig oogpunt gezien, inhoudelijk weinig genuanceerd en degenen die de geweldadigheid van de Geuzen betreuren -zoals ik- zullen ze misschien niet uit volle borst kunnen meezingen, maar de waarde ervan voor de folklore en de vaderlandse literatuur staat buiten kijf. Trouwens: ook katholieken betreuren tegenwoordig de wreedheden van de Inquisitie. In dit verband is het interessant te beseffen dat het cachot van het Weeshuis al bestond toen het gebouw nog klooster was en dat Bossu waarschijnlijk protestantse voorgangers heeft gehad in zijn bestraffingsverblijf. Gelukkig zijn de tijden veranderd.

I.(no. 71) Vanden Slach ter zee tusschen de Geusen ende Papouwen met haren Ammirael Bossu met zijn Inquisicy:

(papouwen=Spaansgezinde roomsen;
Inquisicy=de naam van Bossu's admiraalsschip (!))


Op de wijse vanden slach van Dueren.

(een ander geuzenlied)

 

 

Een Liedt sal ick u singhen,

 

Hoort toe Man ende Vrou,

 

Ter Zee meynt ons te dwinghen

meynt=verbeeldde zich

Die Grave al van Bossu,

 

Duckdalve was hy seer ghetrou,

Duckdalve=duc d'Alve=Alva

Zijn Ammirael, dat seg ick u,

 

Dit was nu zijn Officy,

Officy=functie

Zijn Schip hiet Inquisicy.

hiet=heette

 

 

Op de Zee is hy ghecomen

 

Met alle zijne macht,

 

De Geusen al sonder schromen

 

Die hebben daer op gheacht

gheacht=attent gemaakt

Ons Edele Ammirael wijs bedacht,

wijs bedacht=op wijze en slimme manier

Die heeft al na Bossu ghewacht,

na=op

Om teghen hem te campen,

campen=vechten

Hem lustich aen boort te clampen.

lustich=met gemak   clampen= overvallen

 

 

 

 

 

 

Als de Papisten vernamen

Als=Toen   Papisten=roomsgezinden

Dat de Geusen haer waren ontrent,

haer ontrent=dichtbij hen

Oft als sy by haer quamen,

oft=of   als=toen   haer=hen

So hebben zijt af ghewent,

So=Toen   zijt=zij het

Sy waren bevreest voor dit elent:

af ghewent=afgehouden   elent=ellende

Maer Schuylenburch, tzy u bekent,

 

Die en mocht dat niet ontdrijven,

mocht=kon   en   niet=niet   ontdrijven=per schip ontkomen

Ghevanghen moest hy daer blijven.

 

 

 

 

 

 

 

In October den elfsten daghe,

 

Hoort wel na dit bescheyt,

na=naer   bescheyt=uitleg

De Geusen die daer laghen

 

(waren) Tot Enteren wel bereyt:

 

Maer die Papisten, voorwaer gheseyt,

 

Sy hebbent liever afgheleyt,

afgheleyt=afgehouden

Want sy haer meest verlieten

haer=zich

Al op haer stercke schieten.

haer=hun   schieten=kanonnen

 

 

 

 

 

 

Die leste aen malcanderen togen,

leste=laatstgenoemden   togen=haakten

Die Geusen smeten van boven neer:

 

De Potten met Calck die vloghen

 

Uuten Meerssen, hoe langer hoe seer

Meerssen=scheepskorven

Int Spaeniaerts ooghen was dat een sweer,

ooghen=oog

De Calck die stoof hoe langer hoe meer

 

Haer Schepen men wit sach weerden,

weerden=worden

Met die Calck men haer verveerden.

haer=ze   verveerden=beangstigde

 

 

De Papisten, hoort myn ghewaghen,

ghewaghen=vertellen

Lieten Bossu al int verdriet,

 

Maer de Geusen al sonder vertsaghen

vertsaghen=het opgeven

Besweken malcander niet,

Besweken=lieten in de steek

Alsoot daer claerlick is gheschiet,

claerlick=duidelijk

Twee vrome Capiteynen hooret bediet,

vrome=dappere   hooret bediet=luistert naar wat dit betekent

Onsen Ammirael bystonden,

 

En dreven met hem aen de gronden.

dreven aen de gronden=raakten aan de grond

 

 

 

 

 

 

Men ginck daer met geschut in klincken

klincken=denderen

Om de Spaeniaerts te maken tam:

tam=verliezend

Capiteyn Vesten schip deden sy sincken

Vesten=medewerker van Bossu

Eer tspel ten eynde quam

 

De ander seylden na Moordam

ander=andere   na=naar   Moordam= Amsterdam

Hierom soo was Bossu soo gram,

soo=dus   soo=zeer gram=nijdig

Dat sy hem lieten verloren

verloren=in de steek

Die hem trouwe hadden ghesworen.

 

 

 

 

 

 

 

Sy worden daer bestreden,

worden=werden

Bevochten aen elcken cant,

 

Bossu heeft (om)ghenade ghebeden

 

Onsen Ammirael triumphant:

triumphant=die overwon

Sijn Signet streeck hy van zijn hant

Signet=zegelring

Sijn Gulden Vlies, vaet dit (met) verstant,

vaet=vat

Dat heeft hy overghegheven,

 

Om te behouden zijn lijf ende leven.

 

 

 

 

 

 

 

Men sach daer domineren

domineren=de sterksten zijn

De Geusen met blijden gheluyt,

 

Voor Hoorn triumpheren

 

Al met so schoonen Buyt,

so=zeer

Van Metalen geschut, end oock van cruyt,

cruyt=munitie

Moortdam coemt morghen weder uut,

coemt enz.= kom morgen maar weer op

Te Hoorn binnen de Palen,

Palen=grenzen

Om u Inquisicy te halen.

u=uw.

 

II.(no. 72) Een claech-Liedeken van den Grave van Bossu, ende voornemelijk doen hy met sijn Schip, de Inquisity gevangen was, ende binnen Hoorn gebrocht werdt, daer hun beter ghenade gheschiede, als hy binnen Rotterdam hadde gedaen.

(voornemelijk=vooral   doen=toen    daer=waar
als=dan   gedaen=zelf opgebracht
(Bossu was als overwinnaar bij Rotterdam
niet bepaald zachtzinnig geweest))

 

Ende gaet op de wijse: Alsoot begint.

(een ander Geuzenlied)

 

 

Maximilianus de Bossu

de=van

Ben ick een Graef gheheten,

een=als

Duckdalba diend'ick seer ghetrou,

Duckdalba=duc d'Alva=Alva

Die heeft my nu vergheten,

 

Ick heb gheweest sijn Admirael,

 

(Om) Die Geusen te dooden principael,

principael=voornamelijk

Dit had ick my vermeten.

vermeten=ingebeeld

 

 

 

 

Mijn vast betrouwen was mijn schip,

betrouwen=bescherming

God had ick gantsch verlaten:

gantsch=totaal

My docht het was een harde klip:

My docht=Ik dacht   klip=rots

Daer mochten gheen Pompen op vaten,

mochten=konden   Pompen=kogels   vaten=inboren

Maer daer quamen vande Pompen inde vloot,

vande=een soort

Die Hendrick van Trier van (den) clocken goot

 

Die maeckten groote gaten.

 

 

 

 

 

Ick meynde te wesen der Geusen dwanck

dwanck=onderwerper

Die Cans die liep verloren,

liep=ging

Ick wert ghevanghen teghen mijnen danck

danck=instemming

Sy brachten my te Hooren,

 

Aldaer ben ick in een Clooster gheraeckt,

 

En (ze) hebben daer een Pater van my ghemaeckt,

 

(En) Myn Cruyn niet eens gheschoren.

zonder kruinschering=slordig

Hoet is, ick ben in teghenspoet,

Hoet is=Hoe het ook is

Maer het moet zijn gheleden,

gheleden=doorstaan

Ick moetet rekenen voor goet,

moetet=moet het   voor=als

Dat ick ben hier ter steden,

 

Veel liever hier als te Rotterdam

als=dan

Want daer is de Borgher op my so gram,

Borgher=burgerij   gram=nijdig

Om de moort dien ick daer dede.

 

 

 

 

 

Waer is de Paus de heylighe Man,

 

Conde ick by hem gheraken,

Conde ick= Als ik kon

Ick lietse hem doen al inden ban,

al=allemaal

Die my dit schip deden maken,

 

De Hel roep ick tot dezer uyr,

tot=in

Met Sinte Patritius Vaghevyer

S.Patr.Vag.=het vagevuur waar St. Patr. de beschikking over had

Al over haer ter wraken.

haer=hen   wrake=wraak

 

 

 

 

Sy hebben my dit schip gheschenckt,

gheschenckt=geschonken

Ick soud den krijgh beghinnen,

soud=moest   krijgh=strijd

Dit heeft my aldermeest ghekrenckt,

aldermeest=nog het meest

Nu ickt gaen versinnen

ickt gaen versinnen=ik het tot mij door laat dringen

Wat schippers of stuerluy dat ick vraechd

vraechd=vroeg

Sy spraken also het my behaechd,

also=naargelang   behaechd=aangenaam was

U schip can niemant winnen.

U=Uw   winnen=veroveren

 

 

 

 

Maer doen ick quam voort Hoorner hop,

doen=toen   hop=Hop

Worde ick wel anders ghewaeren,

Worde=Werd   ghewaeren=gewaar

Dat sal my steken in mijn crop,

crop=geheugen, brein

Al leefd' ick noch vijftig jaren

 

Want Geus leerde my opt selfde pas,

Geus=de Geuzen opt selfde pas=meteen

Wat schoonder gheneuchte dat het was,

schoonder=heerlijk

Op (de) Zuyderzee te varen.

 

 

 

 

 

Jan Symonsen Rol, ghy lichte quant,

lichte quant=onbetrouwbare gezel

Waer zijn u schoone woorden,

u=uw   schoone=mooie

Die ghy my loofde aen mijn hant,

loofde=toevertrouwde

Twelck menich man aenhoorden,

Twelck=Die (betr. vnw.)

Ghy sout my inder noot bystaen

noot=nood.

Maer ghy zijt my haest afgegaen,

haest=haastig   afgegaen=vertrokken

Het welck my meest verstoorden,

Het welck=Wat (betr.)   meest=zeer

 

 

 

 

Schoon woorden vullen gheen sack,

Schoon=Mooie

Dat heb ick al wel bevonden,

bevonden=ondervonden

Hulp en bystandt my ghebrack

ghebrack=ontbraken

Als ick dreef aende gronden

Als=Toen   dreef aende gronden=te gronde ging

Elck een voer daer zijner vaert

Elck een=Iedereen   voer zyner vaert=ging weg

En lieten my aldaer beswaert

beswaert=in ellende

Bedroeft ter selver stonden.

ter selver stonden=tegelijkertijd

 

 

 

 

Och daer ick plach een Heer te zijn

daer=waar   plach=gewend was   Heer=overste

Daer lig ick nu ghevanghen

 

Na Amsterdam op dit termijn,

Na=Naar   Termijn=Ogenblik

Waer beter mijn verlanghen

Waer=Zou kunnen gaan

Ey Geus laet my doch uyt dit gaet,

Ey=Ach   doch=toch   gaet=gat

Ic sal u loonen die schoone weldaet,

schoone=edele

Met moorden en met hanghen.

hanghen=ophangen

 

 

 

 

Oorlof Bossou wreet en fel,

Oorlof=Vaarwel   Bossu wordt ook Bossou gespeld

Met al u spaensche knapen,

knapen=ondergeschikten

Ghy maeckt des Conincx landen rebel

rebel=opstandig

Ter liefden Monicken, en Papen,

Ter liefden=Ter wille van

Die altijt sijn verdorst na bloet,

verdorst na=belust op

Ghelijck een Visch na twater doet,

na=naar   t=het

Na t' Christen bloet sy gapen.

t'=het   gapen=loeren

Hier volgen mijn twee weergaven van dit gebeuren (in proza) die ik inleverde voor de canon van West-Friesland.

De Opstand

Nauwelijks een jaar geleden deed ik onder leiding van een deskundige gids een ‘Rondje Hoorn’. Daarbij kregen we heel wat te horen over de geschiedenis van de huizen en de bewoners van Hoorn, de hoofdstad van West-Friesland. De vrouwelijke gids bracht ons o.a. bij de zogenaamde Bossu-huizen. Die hebben oude voorgevels waar de Slag op de Zuiderzee op in beeld is gebracht: hoe in het jaar 1573 de Westfriezen de graaf van Bossu overwonnen in een zeeslag. Deze was op bevel van de gehate Spanjaarden met zijn vloot uit Amsterdam de Zuiderzee opgevaren om de Westfriezen mores te leren. Die waren namelijk in opstand gekomen tegen de plakkaten en belastingen (de ‘tiende penning’) van de Spaanse overheid. En ze heulden met de Geuzen. Dat waren uitgeweken protestanten en piraten die in 1572 Den Briel hadden veroverd en tot in Rotterdam waren doorgedrongen waar ze door Bossu in opdracht van Alva met moord en doodstraf waren verdreven. Over zee hadden ze zich proberen te redden door uit te wijken naar Engeland maar toen ze daar niet welkom waren, voeren ze onder leiding van Diederik Sonoy naar Alkmaar en Enkhuizen om de Westfriezen te helpen in hun verzet. Sonoy werd door Willem van Oranje tot gouverneur aangesteld. Bij de zeeslag verloor Bossu. Hij werd gevangengezet in het Hoornse Mariaklooster. Aan de muur daar zie je nog een herinneringssteen. Ook in Alkmaar wonnen de Geuzen: de oeroude abdij van Egmond werd -op enkele torens na- met de grond gelijkgemaakt en een vijftal Alkmaarse paters werd in Enkhuizen opgehangen omdat ze katholiek wilden blijven. “Vóór de opstand werd je verbrand als je protestants werd, na de opstand werd je vermoord als je rooms bleef.” zegt men wel.

De gids legde ons de gevelschilderingen op de Bossu-huizen uit en vertelde dat de teksten die erbij stonden uit de Bijbel kwamen: het Joodse volk van Israël was ook bedreigd geweest en door God verlost, net als de Westfriezen op de Zuiderzee. Toen ze klaar was, beëindigde ze haar verhaal met de woorden: “Ja, en toen werden we protestant.”. Ik schrok, want mijn familie is van oorsprong katholiek en ikzelf ook en door dat ‘we’ voelde ik me plotseling een buitenstaander die niet echt had meegedaan met de dappere strijd tegen de Spaanse tyrannie. Mocht ik het Wilhelmus eigenlijk wel volop meezingen? Was ik wel een echte vaderlander, een vrije Westfries?

Ik moest ineens denken aan wat de bekende Westwoudse katholieke dokter Nuijens in zijn jonge jaren was overkomen als leerling op de openbare school in Enkhuizen. Hij moest uit het leerboek voorlezen dat veel van het Roomse geloof onwaarheid was. Hij weigerde verder te lezen toen hij dat stuk zag aankomen. De leraar gebood hem voort te gaan. Toen wierp de jonge Nuijens de leraar het boek “naar de oren”! En hij weigerde excuses te vragen. De schoolleiding suste de zaak door hem te laten beloven niet meer met boeken te gooien en de leraar moest beloven zulke stukken niet meer door Roomse jongens te laten voorlezen. Dat was in 1835, mijn Rondje Hoorn in 2008. Maar de oorsprong van beide situaties ligt in 1572, de tijd van de Opstand. In de tijd daarvoor, toen iedereen nog bij de Rooms Katholieke kerk hoorde onder toezicht van de pausgezinde overheid, werd je niet vrijgelaten als je eigen gedachten over het geloof naar voren bracht. Zulke “ketters” werden door de Inquisitie streng gestraft. Bovendien was er geen democratie: wie niet van adel was of niet rijk, had niets te vertellen. Westfriezen verzetten zich al eeuwen tegen zulke geestelijke dwang en politieke onderdrukking. Al in de dertiende eeuw had Floris de Vijfde daarom dwangburchten tegen ze gebouwd bij Alkmaar, bij Schagen, bij Medemblik, bij Wijdenes en bij Muiden en in het begin van de zestiende eeuw voelde Karel de Vijfde zich de verdediger van het Roomse geloof en de handhaver van zijn overmacht. Zijn zoon Filips de Tweede wilde politiek en geestelijk absoluut de baas blijven: alleen de paus mocht hem godsdienstig de les lezen. Daarom slaagden Willem van Oranje en de hervormers zoals Luther en Calvijn ook in ons gebied in hun opstand: Westfriezen wilden zelf uitmaken wat ze betaalden, wie ze dienden en wat ze geloofden.

Dat de nakomelingen van deze ‘opstandigen’ later zelf ook neigden naar dwingelandij, zoals in het begin van de zeventiende eeuw bleek, was toen nog niet te voorzien. Vooral op het platteland bleven velen -soms hele dorpen- katholiek zonder fanatiek pausgezind te zijn en het nieuwe staatsbestel heette voorlopig voor alle zekerheid: Holland én West-Friesland. Het elkaar respecteren is van veel latere datum.

Literatuur:

Prof. Dr. P. Geyl:

De Nederlandse Opstand, in: Verzamelde Opstellen, deel 1 (Utrecht/Antwerpen 1978) blz. 233-254.
Idem: De protestantisering van Noord-Nederland, in: Noord en Zuid (Utrecht/Antwerpen 1960) blz. 150-162.

Broeder Wouter Jacobsz, prior van Stein (1572-'74):

Dagboek uitgegeven door I.H. van Eeghen, 2 delen, Groningen 1959-1960

Dr. A. Th. van Deursen:

De Last van veel Geluk, Amsterdam 2004

Henk van Nierop:

Het Verraad van het Noorderkwartier, Amsterdam 1999

Th. Velius

Kroniek van Hoorn, nieuwe uitgave, Hoorn 2007

Jeugdboek: Willy van der Steen

De Geuzen (strip)

Illustraties:

Bossu-huizen Hoorn, gedenksteen Mariaklooster, gravure van Sonoy.
Schilderij Zuiderzeeslag, Westfriese munt, overzichtkaartje religieverdeling in West Friesland.

In de schatkist:

beker en zwaard van Bossu uit Westfries Museum

Er op uit:

Bossu-huizen, stoomtram Medemblik-Hoorn-Enkhuizen, Kasteel Radboud Medemblik, gerestaureerde kerken Enkhuizen, Westfries Museum

Website:

Westfries Genootschap

De Opstand     (ingekorte versie i.v.m. Canon van West-Friesland)

Dat Westfriezen in hun aard de neiging hebben zich onafhankelijk op te stellen vooral als het om politiek of godsdienst gaat, bleek in het jaar van hun grote opstand: 1573. De ‘plakkaten’, dat zijn officiële strafmaatregelen tegen afwijkingen op godsdienstig gebied, en de ‘tiende penning’, dat is een uiterst zware belasting, hadden veel kwaad bloed gezet. Ook de vervanging van de adel met zijn privileges door koninklijke ambtenaren leidde tot verzet. De opstandige Watergeuzen, die eerst op 1 april 1572 (bij toeval, ze hadden er alleen willen schuilen) Den Briel hadden veroverd en daarna tot in Rotterdam waren doorgedrongen, waren door Alva’s helper, de graaf van Boss(o)u, gruwelijk gestraft. Wie aan dat bloedbad had weten te ontsnappen had geprobeerd in Engeland veiligheid te vinden maar was daar wegens de nieuwe politiek van koningin Elisabeth I niet meer welkom. Degenen die daarna in Enkhuizen, Schagen of Alkmaar waren beland, kregen alle steun van de plaatselijke bewoners om de Spaanse onderdrukkers te verslaan en de Roomse ketterjagers (genaamd: Inquisitie) tegen te werken. Het kwam zelfs tot een zeeslag: De Slag op de Zuiderzee op 11 oktober 1573.

Op gekaapte en geleende schepen werd er in de buurt van Hoorn onder leiding van de door stadhouder Willem van Oranje aangestelde gouverneur van Enkhuizen, Diederik Sonoy -althans van zijn plaatsvervangers-, verbeten en dapper gevochten tegen de Spaanse schepen die met Boss(o)u als admiraal -zijn admiraalsschip heette notabene “De Inquisitie”!- uit Amsterdam waren uitgevaren. De geuzen wisten de overwinning te behalen en Boss(o)u gevangen te nemen. Hij werd drie jaar lang geïnterneerd in het Hoorns Mariaklooster dat in die jaren juist werd omgezet in ‘Het Weeshuis’. Een steen aan de buitenmuur ervan herinnert nog steeds aan zijn verblijf aldaar. Zijn drinkbeker wordt nog bewaard in het Westfries Museum. De zeeslag zelf is afgebeeld op de voorgevels van de zogenaamde Bossu-huizen aan de Slapershaven in Hoorn. Daarin wordt uitgelegd dat de overwinning te vergelijken was met de zege van koning David op de Amalekieten zoals in de Bijbel beschreven. Want de overwinnende protestanten voelden zich als het volk Gods, Israël, dat van zijn vijand was bevrijd. In Enkhuizen werd een vijftal Alkmaarse geestelijken die hun geloof trouw wilden blijven, omgebracht. En de oeroude abdij van Egmond werd -op enkele torens na- met de grond gelijkgemaakt. “Eerst werd je verbrand als je protestants werd, daarna opgehangen als je rooms bleef” zegt men wel. Onafhankelijkheid, democratie en tolerantie waren toen nog moeilijk te verwerkelijken idealen.

Godsdienst heeft altijd veel invloed gehad op de politiek en de samenleving. Katholieken vinden bijvoorbeeld dat je beter veel aan gezagdragers kunt overlaten terwijl protestanten liever zelf uitmaken hoe ze willen denken en doen. Er zijn nog diepere verschillen: bijvoorbeeld over de vraag van wie het afhangt of er wat van je terechtkomt: van God of van de mens(en)? De reformatie, dat is de protestantisering, koos voor het eerste en riep in die jaren tegengestelde reacties op: instemming of afwijzing. Veel hing af van de keuze van de plaatselijke pastoor. De bestuurders waren over het algemeen tolerant. Tot ze door de zoon van Willem van Oranje, Maurits, werden vervangen door felle calvinisten en de andersdenkenden in schuilkerken terecht kwamen. Maar dat was pas in de jaren na 1600.

Literatuur (2):

Prof. Dr. P. Geyl:

De Nederlandse Opstand, in: Verzamelde Opstellen, deel 1 (Utrecht/Antwerpen 1978) blz. 233-254.
Idem: De protestantisering van Noord-Nederland, in: Noord en Zuid (Utrecht/Antwerpen 1960) blz. 150-162.

Broeder Wouter Jacobsz, prior van Stein (1572-'74):

Dagboek uitgegeven door I.H. van Eeghen, 2 delen, Groningen 1959-1960
Onlangs nieuw uitgegeven door H. de Kruif bij uitgeverij Aspekt.

Dr. A. Th. van Deursen:

De Last van veel Geluk, Amsterdam 2004

Henk van Nierop:

Het Verraad van het Noorderkwartier, Amsterdam 1999

Th. Velius

Kroniek van Hoorn, nieuwe uitgave, Hoorn 2007

Jeugdboek: Willy van der Steen

De Geuzen (strip)

Illustraties:

Bossu-huizen Hoorn, gedenksteen Mariaklooster, gravure van Sonoy, Schilderij Zuiderzeeslag, Westfriese munt, overzichtkaartje religieverdeling in West Friesland.

In de schatkist:

beker en zwaard van Bossu uit Westfries Museum

Er op uit:

Bossuhuizen Hoorn, stoomtram Medemblik-Hoorn-Enkhuizen, Kasteel Radboud Medemblik, gerestaureerde kerken Enkhuizen

Website:

Westfries Genootschap; Regiocanons: Westfriesland


 
 
 

Klik hier om deze scriptie in  PDF formaat te openen met het programma Adobe Reader.

Klik eventueel op de knop hieronder om Adobe Reader gratis te downloaden:

 

     
Home |  © Gerard Weel |  ga naar boven