Hoe komt het dat wij katholieken zijn?

door Gerard Weel

Inleiding

Dit artikel is vooral bedoeld voor jongeren die er zich op een bepaald moment van hun leven van bewust worden dat ze in een katholieke familie geboren zijn en dat andere jongeren dat niet zijn. Hoe komt het eigenlijk dat je -zonder dat je daar van te voren enige inspraak bij hebt gehad- bij een bepaalde groep blijkt te horen?
Kerkelijke gezindte naar leeftijd, 2003

Dat je vrouwelijk of mannelijk bent, wordt door de natuur bepaald. Waar je woont, is het gevolg van een keuze door je ouders. Maar hoe komt het dat je bij een bepaalde levensbeschouwelijke of sociologische groep hoort waar je al of niet actief aan deelneemt of aan meedoet?
Het komt door de voorgeschiedenis van je familie, de achtergrond waar je voorfamilie uit is voortgekomen. Daar geef ik hier een kort overzicht van, ik bedoel: van onze gemeenschappelijke voorgeschiedenis.

 

1. Abraham en zijn twee vrouwen (+/- 1800 v. Chr.)

Abraham met zijn twee vrouwen
Abraham en zijn
twee vrouwen
Een van de eerste groepen die in de geschiedenis duidelijk hun sporen hebben getrokken, is het Joodse volk. De eerste historische voorvader daarvan, Abraham, leefde volgens de overlevering rond 1800 vůůr Christus. Hij was geboren in Irak dat vroeger MesopotamiŽ genoemd werd en hij trok, om beter aan de kost te kunnen komen, weg uit zijn land om zich dichter bij de Middellandse Zee -waar het vruchtbaarder was- te vestigen. Dat gebied heette Kanašn en werd later Palestina (=Filistijnenland) genoemd.
Hij had twee vrouwen, Sarah en Hagar, bij wie hij de voorvaders van twee volken verwekte: Isaak uit wie het Joodse volk voortkwam en IsmaŽl uit wie het Arabische volk is voortgekomen.
Deze laatste groep mensen -hoe interessant hun geschiedenis ook is- ga ik nu niet verder beschrijven want de latere katholieken (waar wij nu bijhoren) zijn geestelijk en historisch meestal niet aan hen verwant. Wel aan de eerste groep, want de Joodse nakomelingen van Abraham die hun land al spoedig (in plaats van Kanašn of Palestina) IsraŽl noemden, hadden een monotheÔstische godsdienst (d.w.z. ze geloofden dat hun god dť God van alle mensen was) en die overtuiging heeft zich later o.a. in het katholieke geloof voortgezet. De Arabieren waren oorspronkelijk door Abraham wel tot monotheÔsme opgeroepen maar vielen terug in het veelgodendom, zodat bij hen pas door Mohammed het geloof in de ťne God werd doorgezet.

2. Ondergang - Opgang - Ondergang (+/- 1500 tot +/- 500 v. Chr.)

Mozes
Mozes
Het Joodse volk heeft heel wat meegemaakt. Door hongersnood gedwongen kwamen ze rond 1500 vůůr Christus in Egypte terecht, waar ze enkele eeuwen later door hun grote profeet en pionier Mozes uit werden bevrijd. Dit gebeurde waarschijnlijk in de tijd van de grote farao Ramses II, dus rond het jaar 1250. Na een woestijntocht van, naar men zegt, veertig jaar door de SinaÔ-woestijn en het tegenwoordige JordaniŽ kwamen ze terug in IsraŽl om, in twaalf stammen verdeeld, hun glorietijd mee te maken in ongeveer 1000 v. Chr. onder leiding van hun beroemde koningen David en Salomo. Daarna ontstond er een splitsing: in het Noorden bleef men zich IsraŽl noemen, in het Zuiden koos men voor Juda. De twist tussen beide gebieden werkte zo verzwakkend dat het land door buitenlandse machten werd veroverd en de leidinggevende bewoners naar MesopotamiŽ werden verbannen. Eerst die van het Noordrijk naar AssyriŽ (tegenwoordig: Noordoost Irak), daarna die van het Zuidrijk naar BabyloniŽ (tegenwoordig: Zuidwest Irak). Jerusalem, de hoofdstad van het Zuidrijk, en de prachtige tempel, daar gebouwd door koning Salomo, werden verwoest. Deze ballingschap duurde tot ongeveer 550 v. Chr. want toen kwamen de Perzen aan de macht en hun koning Cyrus liet de Joden teruggaan naar hun land.


David tegenover Goliath

Koning Salomo

3. De eerste Bijbel (+/- 500 v. Chr.)

Eenmaal terug in eigen land werd er door de nieuwe generatie van de Joden in Jerusalem een nieuwe tempel gebouwd, maar die was niet zo stralend als die van Salomo bij gebrek aan middelen. (Later zou koning Herodes hem verfraaien in de tijd van Jezus, tot de Romeinen hem grondig verwoestten in het jaar 70 n. Chr.) Maar door wat ze meegemaakt hadden, zochten ze het ook niet meer zozeer in een mooi gebouw: ze waren meer geestelijk ingesteld en verzamelden de verhalen en liederen van vroeger. Ze stelden de eerste Bijbel samen met o.a. -als 'woord vooraf'- het paradijsverhaal over Adam en Eva. Dat geeft een algemeen idee over wat er zich in principe in het menselijk leven afspeelt en is dus niet bedoeld als beschrijving van historische gebeurtenissen. Tussen het algemeen menselijke verhaal over het Paradijs en de geschiedenis van Abraham werden in het eerste bijbelboek mythologische verhalen geplaatst die uit de oertijd stamden maar waar de historische ondergrond niet meer van te achterhalen was.

4. Internationalisering (+/- 400 tot +/- 100 v. Chr.)


Alexander de Grote
Alexander III van MacedoniŽ
356 - 323 v. Chr.
Toen hun Bijbel (de 'Tenach') klaar was, kwam de Griekse cultuur, het hellenisme, opzetten, vooral door de veroveringen van Alexander de Grote in de vierde eeuw vůůr Christus. Dit betekende o.a. dat de Bijbel niet meer zozeer in het Hebreeuws, de taal van de Joden, maar in het Grieks werd overgeleverd. Die vertaling heette de Septuagint, gemaakt rond 200 v. Chr.. Ook de Griekse overheersing hield geen stand: in de laatste eeuw vůůr het begin van onze jaartelling kwam bijna de hele 'beschaafde' westerse wereld onder het gezag van de Romeinen, ook IsraŽl dat door de nieuwe overheersers -om de Joodse cultuur wat terug te dringen- weer Palestina (Filistijnenland) werd genoemd.
Er werd een Romein als keizerlijke landvoogd aangesteld (o.a. Pontius Pilatus) en er mocht een soort ondergeschikte Joodse 'koning' zijn, b.v. Herodes die overigens zelf niet echt van Joodse afkomst was.

5. Jezus tussen Joden en Romeinen (+/- 100 v. tot +/- 70 n. Chr.)

Zo was de situatie toen Jezus van Nazareth optrad, dus aan het begin van onze jaartelling.

Jezus (Joshua) werd volgens zijn beschrijvers -net als koning David- in Bethlehem geboren, maar hij bracht zijn jeugd door in de landelijke omgeving van Nazareth. Daar werd hij opgevoed in de kring van voor de Romeinen uitgeweken Joden die aan weerszijden van de Jordaan probeerden buiten de Romeinse invloed te blijven en zelfs soms een opstand voorbereidden. Sommigen waren fanatiek anti-Romeins (Zeloten), anderen zeer wetsgetrouw -'de wet' is de naam die de Joden vaak aan hun Bijbel gaven, in het Hebreeuws: 'Thora'- maar niet politiek actief (FarizeeŽn) en weer anderen verloochenden de wereld om in de woestijn de komst van een Messias (een langverwachte redder) af te wachten (Essenen, Johannes de Doper).

Jezus verzette zich tegen alle drie, maar niet zozeer afwijzend, eerder corrigerend en op een hoger plan brengend. Hij wilde niet politiek, niet wettisch en niet wereldvreemd zijn maar kwam op voor de eerbied voor het geheim van God zonder hoogdravendheid (b.v. door zijn toehoorders het 'Onze Vader' te leren) en voor de naastenliefde (b.v. door het verhaal van de barmhartige Samaritaan). Toen sommigen hem als een Messias en als een zoon van God gingen zien, merkte hij eerst op dat "allen tot wie het woord van God komt, zonen van God genoemd worden door de bijbelse profeten" (Joh. 10,34), maar volgens latere getuigenissen wees hij een messiaanse opvatting van zijn persoon niet af.

Toen hij vanwege de opkomende afwijzing van zijn ideeŽn door de op rust gestelde plaatselijke Romeinen en door de meeste (conservatieve) Joden in Jerusalem ter dood gebracht was aan een kruis, kregen zijn volgelingen de overtuiging dat hij 'in het leven bij God' (verrijzenis) was opgenomen en zo de voltooiing van zijn zending had bereikt. Deze allereerste 'christenen' -zo werden ze genoemd omdat 'christus' het Griekse woord voor 'messias' is en ze hem als zodanig zagen- leefden in de korte periode tussen de jaren dertig van de eerste eeuw en de verwoesting van de stad Jerusalem door de Romeinen in het jaar 70 na Chr. Ze moesten kiezen tussen 'de Joodse Jezus' (als een messiaanse profeet) en de meer Griekse, dus voor de hele wereld bestemde, verwerking van zijn persoon en zijn ideeŽn onder de erenaam 'Christus' zoals de apostel Paulus die voorstond.
Jacobus de Mindere
Jacobus de Meerdere (=oudste), de apostel van de Jezus-aanhangers binnen het Jodendom, werd in 44 n. Chr. als wetsontrouwe opstandeling gedood door Herodes Agrippa.
En de andere Jacobus (de Mindere, de 'broer' van Jezus) die de leiding had over de Jezusgemeente in Jerusalem, werd in 62 gestenigd op last van de Joodse hogepriester Ananos. Mede daardoor sloot de grootste groep, waaronder Petrus, zich -ook uit veiligheidsoverwegingen- aan bij Paulus die meer op Europa gericht was en het Jezus-geloof internationaliseerde tot christendom. Uiteindelijk zijn ťn Petrus ťn Paulus gedood in Rome, het centrum van de toenmalige westerse wereld, want ook daar was 'de nieuwe leer' over Jezus als dť Christus niet welkom, al hadden de Jezus-aanhangers het er in eerste instantie niet zo zwaar te verduren als de joodsgeblevenen, want deze laatsten waren meer tot opstand tegen de keizer geneigd.


Petrus

Paulus

6. De eerste Christenen (+/- 70 tot +/- 400 n. Chr.)

Toen de toekomstige keizer Titus, de verwoester van Jerusalem, zijn triomftocht hield in Rome werden er meer joden dan christenen in boeien meegesleept in het spektakel. De Paulus-richting kreeg ondanks de vervolging door b.v. keizer Nero (54-68 na Chr.) de wind in de zeilen, vooral bij slaven en eenvoudigen. Opvallend is dat er na een periode van christelijke opbloei in AntiochiŽ (SyriŽ), Efese (Klein AziŽ, nu Turkije) en Korinthe (Griekenland) ook in Rome als opvolgers van Petrus en Paulus meermalen Griekse 'pausen' -het woord is afgeleid van het Griekse woord 'pappas'(=vadertje)- als kerkelijke leiders werden aangesteld. De eerste christenen in Rome waren kennelijk meestal immigranten.

De vorm die Paulus vanuit Griekenland aan het Jezus-geloof heeft gegeven (het 'christelijk' geloof) is duidelijk de meest succesvolle geweest. Jezus zien als goddelijke persoon was voor Grieken en Romeinen, die een ander godsbeeld hadden dan Joden (en later moslims!), meer aanvaardbaar dan voor de Jodenchristenen -ook de keizer werd 'divus'(=goddelijk) genoemd- en de vier kerkelijk goedgekeurde evangelisten volgden Paulus hierin. Het Joodse element raakte op de achtergrond en werd later zelfs bestreden. Met alle gevolgen vandien. De Joodse Jacobus-christenen rekten hun leven nog enige tijd in SyriŽ, de Koptische in Egypte, maar de Romeinse vormgeving van het christelijk geloof kreeg steeds meer de overhand. Ondanks de vervolgingen door de Romeinse overheid in de eerste eeuwen van onze jaartelling.

7. Keizer en Paus (+/- 400 tot +/- 1500 n. Chr.)

In de loop van de vierde eeuw na Christus, toen het keizerlijke hof met de christenen ging sympathiseren, kwam er een einde aan de christenvervolgingen: de keizer zelf (Constantijn) werd christen. Hij verplaatste zijn hoofdzetel naar het Oosten, naar het tegenwoordige Istanbul (toen: Constantinopel -een Grieks woord!-), waardoor er in Rome meer ruimte kwam voor een paus. Die was echter soms in eerste instantie een zetbaas van de (vanaf 395 West-Romeinse) keizer.

Flavius Valerius Constantinus (27 februari 272? - 22 mei 337), bekend als Constantijn I de Grote, was Keizer van Rome. Hij noemde zich vanaf juli 306 keizer, maar werd pas vanaf 308 zodanig erkend.

Constantijn was de zoon van Constantius I Chlorus en Helena. Met Constantius voerde hij in Schotland een veldtocht tegen Picten. Zijn vader stierf in Eburacum (York) in 306 en Laerius aanvaarde dat Constantijn zijn vader op zou volgen, zij het eerst slechts als Caesar, pas later als Augustus. Na 308 trok hij op tegen Alamannen en de Franken die voor de Rijn onveilig maakten, hij was verantwoordelijk voor GalliŽ, BrittanniŽ en HispaniŽ.

Constantijn I de Grote
Constantijn I de Grote

Op 28 oktober 312 versloeg hij Maxentius die de macht in Italiť gegrepen had op de Brug van Milvius bij Rome. Er werd later gezegd dat hij bij deze overwinning een religieuze ervaring had, waarbij een kruis zag en een stem hoorde die sprak 'In hoc signo vinces' (in dit teken zul je overwinnen).

In het begin van de vijfde eeuw stortte het West-Romeinse Rijk in door de invallen van de 'barbaren', eerst de Hunnen uit MongoliŽ, later de Vikingen uit het tegenwoordige ScandinaviŽ (de Noormannen). Terwijl de Oost-Romeinse keizer nog eeuwen het oosten (Byzantium genoemd) bleef beheersen, ook in kerkelijk opzicht, kreeg de paus de macht in het Westen toegespeeld., vooral na het einde van het westerse keizerschap in 476 ook op wereldlijk gebied.


Karel de Grote
Om hem daarbij te helpen werd in 800 de Frankische vorst Karel de Grote tot keizer van het Westen gekroond. De paus zelf kreeg, gesteund door kloosters die een toevluchtsoord waren tegen de Noormannen, veel grondbezit, vooral in ItaliŽ: de Kerkelijke Staat. In de loop van de Middeleeuwen kregen de wereldlijke vorsten meer macht, maar sommige pausen weigerden iets van hun grondgebied of hun zeggingsmacht af te staan. De langdurige strijd tussen paus en keizer heette Investituurstrijd. Inmiddels groeide de geestelijke afstand tussen Rome en Byzantium zodat in 1054 de breuk officieel werd tussen Rooms-katholieken in het Westen en Orthodox-katholieken in het Oosten. Daar had men vooral te maken met de opkomende Islam waar men overigens op bepaalde momenten -Franciscus van Assisi ging in gesprek met de sultan- minder agressief op reageerde dan het Westen op de Noormannen.


Mohammed
In 1453 namen de moslims het bestuur van het Oost-Romeinse gebied over -om Palestina was en werd via kruistochten jarenlang gevochten- en zij noemden de hoofdstad Istanbul. De omringende christelijke landen (Rusland, Griekenland, de Balkan e.d.) verzetten zich tegen mohammedanisering, maar ook tegen verroomsing. Toen de moslims in de zestiende eeuw opdrongen tot in Wenen, werden ze door paus en keizer teruggeslagen.

8. De Hervorming (+/- 1500 tot +/- 1700 n. Chr.)

Ook in het Westen werd aan het eind van de Middeleeuwen het gezag van de paus aangetast. Eerst door niet-pausgezinde keizers die niet meer in Rome of Constantinopel wilden zetelen maar in een van de Duitse landen ( b.v. de keizerlijke dynastie van de Hohenstaufen), later door protestanten die in verschillende, meer nationalistische groeperingen een eigen geestelijke weg wilden gaan of een grondige hervorming van de rooms-katholieke kerk eisten. Hoezeer de Habsburgse keizers zoals Karel de Vijfde in de zestiende eeuw het pausschap ook (onder hķn toezicht) wilden handhaven, velen -vooral in de Duitse landen- gingen met Luther mee in zijn kritiek op het pausschap, in zijn pleidooi voor meer persoonlijke geloofsbeleving en in zijn eigen onderzoek en vertaling van de Bijbel. Een van hen was de grote geleerde priester Erasmus, die overigens zelf katholiek bleef.


Luther

Erasmus

In de Nederlanden wilden velen -niet allen- los van de paus en vooral ook van de hoogste landheer, de koning van Spanje, die met de paus samenspande. Toen de opstand o.l.v. Willem van Oranje zich doorzette in de latere jaren van de zestiende eeuw en de inmiddels gehouden kerkvergadering van Trente (1545-1563) de eenheid niet kon terugwinnen, werd niet alleen het Roomse (=het op de paus georiŽnteerde) maar ook het katholieke (=op de hele wereld gerichte, dus internationale) element van de vroegere kerk losgelaten door de leidinggevenden zoals het huis van Oranje-Nassau (vooral Maurits) en de Staten Generaal en werd de 'nieuwe religie', het protestantisme, -en daarvan eigenlijk alleen het Calvinisme- tot enige toegestane godsdienst verklaard,


Willem van Oranje
Opstand in de Nederlanden
De Nederlanden werden in de zestiende eeuw geregeerd door de Spaanse koning Filips II. Willem van Oranje was door hem benoemd tot stadhouder over Holland, Zeeland en Utrecht. De prins kwam echter steeds meer in verzet tegen de politiek van de koning. Hij veroordeelde de strenge straffen tegen protestanten, mensen die niet de leer van de rooms-katholieke kerk volgden. Hij vond ook dat Nederlandse edelen, zoals hij, te weinig ingeschakeld werden bij het landsbestuur.


Maurits


een katholieke schuilkerk

terwijl de meerderheid van de bevolking, b.v. in West-Friesland, katholiek bleef en verplicht werd zich in schuilkerken terug te trekken. Het hing vaak van de pastoor af of een parochie met de reformatie (=protestantisering) meeging of niet. De officieel erkende godsdienst werd 'de gereformeerde religie' genoemd en later 'de Nederduits Hervormde Kerk'. De meeste oude, middeleeuwse kerkgebouwen kwamen in handen van de Calvinisten, alleen in het Zuiden, waar nauwelijks protestanten woonden, kwam het soms niet zover. Ook Lutheranen, Doopsgezinden, Remonstranten en Joden werden uit het openbare leven geweerd. Joden werden als buitenlanders beschouwd en hadden daardoor nog enige vrijheid. Europa was overigens anti-Joods.

9. De Verlichting (+/- 1700 tot +/- 1850 n. Chr.)

Toen de tachtigjarige oorlog tussen Spanje en de Nederlanden (1568-1648) voorbij was, werd de Nederlandse samenleving gedomineerd door handelslieden en regenten die overwegend protestants waren en weinig democratisch dachten. De -vaak Rooms gebleven- gewone man had weinig in te brengen. Wel kwam er in de achttiende eeuw grotere vrijheid voor eigen gedachten en voor wetenschappelijk onderzoek: de zgn. Verlichting. Ook de vrijheid om niet aan godsdienst mee te doen. De Franse Revolutie wilde gelijke rechten voor iedere burger en meer respect voor de wetenschap dan voor de religie en de traditie. Ook in onze gebieden werd er gedanst om de vrijheidsboom, al ging men niet zover dat er een altaar voor de god van de rede, het Verstand, werd opgericht. Al gauw leidde 'de vrijheid' in Frankrijk tot de guillotine en tot maatschappelijke verwildering. Daarom herstelde de militaire macht van Napoleon de orde en zijn broer werd in 1806 de eerste koning van Holland. De Roomse godsdienst werd weer toegestaan, maar de staat bleef de baas en er kwamen voorlopig geen bisschoppen.


Koning Lodewijk Napoleon

Thorbecke

Toen Napoleon was verslagen, kreeg de familie Van Oranje-Nassau van het Congres van Wenen de gelegenheid het koningschap voort te zetten met medewerking van de overwegend protestantse adel. Pas onder de protestantse, maar met de katholieken sympathiserende koning Willem II werden er in 1853 bisschoppen benoemd, o.a. in Haarlem waar West-Friesland onder viel. De Hervormden verloren daarmee hun bevoorrechte positie waartegen sommige protestanten in opstand kwamen: de Aprilbeweging.

10. Wij Rooms-Katholieken (+/- 1850 tot +/- 1940 n. Chr.)

Met steun van de Liberalen van Thorbecke kwam er een voor ieder gelijkelijk geldende grondwet waardoor ook de ruimte voor onderwijs naar eigen groepsinzicht (onder controle van de staat) mogelijk zou worden: het bijzonder onderwijs. In protestantse kring kwam het tot een scheiding tussen de meestal vrijzinnig en zelfs ongelovig geworden hervormden en de meer bewust gelovende gereformeerden. Naast de liberalen en de socialisten vormden de Rooms-Katholieken, die vooral in het Zuiden de grote meerderheid hadden, een eigen sterke zuil. Rond het jaar 1900 leefde iedere Nederlander sterk in de eigen levensbeschouwelijke groep, sociaal gescheiden van de anderen. Toen er weer bisschoppen waren in Nederland, zetten de katholieken alles op alles om hun zuil het sterkste te maken: veel nieuwe kerken, veel grote gezinnen, eigen scholen, eigen kranten, veel politieke en sociale organisaties,


Rooms-Katholieke kerk uit 1866
zo weinig mogelijk invloed van andersdenkenden. Alles in eigen kring. Degenen die de paus hadden geholpen om vrij te blijven van de Italiaanse staat (de Zouaven), werden in hoge ere gehouden en de bisschoppen werden rechtstreeks door Rome benoemd. De vele priesters (pastoors, kapelaans en kloosterpaters) hielden zich strikt aan de voorschriften van de paus. En de gezinnen waren zo groot, dat de meerderheid van de Nederlandse jeugd in de jaren vijftig van de twintigste eeuw bij de Rooms-Katholieken hoorde.

Het aandeel van de Nederlandse Katholieken de gemeenten van het Noord-Hollands Noorderkwartier in 1849
Het aandeel van de Nederlandse Hervormden de gemeenten van het Noord-Hollands Noorderkwartier in 1849
Het aandeel van de Nederlandse Katholieken de gemeenten van het Noord-Hollands Noorderkwartier in 1947
Het aandeel van de Nederlandse Hervormden de gemeenten van het Noord-Hollands Noorderkwartier in 1947

11. Oecumene en Vernieuwing (+/- 1940 n. Chr. tot heden)

In de Tweede Wereldoorlog (1940-1945) werden de scheidsmuren tussen de groepen Nederlanders -zuilen genoemd- doorbroken omdat men de voorrang gaf aan samenwerking in het verzet tegen de Duitse bezetter. Zelfs de communisten deden mee. Bovendien vond menigeen de verkettering van anderen achterlijk en kortzichtig. Na de oorlog had dit zijn consequenties: het zuilensysteem stortte in: 'gemengde' huwelijken werden heel gewoon, de 'oecumene' (=uitwisseling en contact tussen de kerken) kwam op gang. Deze modernisering werd ook bevorderd door een vernieuwing van de theologie.

Paus Johannes XXIII
De toenmalige paus (Johannes XXIII) riep in de zestiger jaren een concilie (=algemene kerkvergadering) bijeen om 'de kerk bij de tijd te brengen'. Allerlei nieuwe ideeŽn werden verwerkt in nieuwe plannen voor het kerkelijk leven. Maar zoals vaak in de geschiedenis ontstond er ook toen een tweespalt tussen de vernieuwingsgezinden en de behoudenden. In Rome wilde men niet ver gaan in vernieuwing en verandering, in Nederland waren er velen die dat juist wel wilden. Rome benoemde nieuwe bisschoppen (buiten de voordrachten vanuit Nederland om) die door velen als achterhaalde geesten werden en worden beschouwd. Mede door het bezwaar daartegen vonden de meeste katholieken hun meedoen aan het kerkelijk leven niet meer nodig. Iedere Nederlander heeft zo haar of zijn eigen 'geloof', vond men, en dat is voldoende. Dan heeft men ook niet zo gauw ruzie, omdat men elkaar geestelijk niet in de weg zit. Er waren er ook die de bisschoppen onvoorwaardelijk steunden in hun pogingen tot behoud.

Nawoord

Iemand die van katholieke achtergrond is, zal er niet aan ontkomen zich een eigen mening te vormen over deze ontwikkelingen die nog steeds gaande zijn. Tegenover de vasthoudenden staan de voortvarenden, tegenover de bewuste afhakers degenen die alles wel best vinden. Je kunt natuurlijk ook kiezen voor een heel andere groep, zoals voor de protestanten of de moslims. Maar ook daar zul je verschillende richtingen uitgestuurd worden. Gelukkig zijn we het erover eens dat je vrij en uit overtuiging moet mogen kiezen voor wat voor jou echt waardevol kan zijn. Doe dat dan met respect voor andersdenkenden.


Engelbewaarderskerk (1961) Hoorn

 
 
 
Inhoud
 
 

Klik hier om deze scriptie in  PDF formaat te openen met het programma Adobe Reader.

Klik eventueel op de knop hieronder om Adobe Reader gratis te downloaden:

 

     
Home |  © Gerard Weel |  ga naar boven